Accumulatie stikstofeffect
Toenemende veranderingen van de minerale samenstelling van de bodem, de samenstelling en functioneren van het ecosysteem als gevolg van langdurige stikstofdepositie (neerslag) boven de KDW op de bodem en oppervlaktewater.
Een gunstige minerale samenstelling van water en bodem is een bestaansvoorwaarde voor veel flora en fauna. Als de stikstofdeposities te lang te hoog blijven, dan kan de bodem – oftewel de minerale samenstelling – langdurig (in termen van decennia) ongeschikt worden voor het betrokken habitattype totdat de minerale samenstelling zich voldoende heeft hersteld. Dit risico speelt met name bij voedselarme bodems, zoals arme zandgronden, die in heel Nederland voorkomen. Uiteraard de kustduinen, maar ook de Utrechtse heuvelrug, de Veluwe, grote delen van Brabant (o.a. Loonse en Drunese Duinen) en Noord-Limburg (Maasduinen).
De twee onderstaande figuren brengen de accumulatie van stikstof in beeld. De eerste figuur toont de – zeer gewenste – afname van de stikstofneerslag. Echter, zolang een depositie boven de KDW optreedt, blijven de negatieve gevolgen daarvan zich ophopen., en zullen de abiotische omstandigheden verder verslechteren. In veel gevallen kan herstel pas optreden wanneer de depositie is gedaald tot nabij – en liever nog onder – de KDW. Met andere woorden: de eerste figuur geeft een onvolledig beeld van de kwestie. De vraag is niet of de deposities dalen, maar of die voldoende dalen om de gevolgen beheersbaar te houden.
De combinatie van de abiotische omstandigheden en accumulatie van het stikstofeffect zijn een belangrijke factor bij het verslechteringsverbod. Naarmate de abiotische omstandigheden ongunstiger worden als gevolg van een langer voortdurende accumulatie van stikstofdeposities wordt het steeds moeilijker om verslechtering te keren.
– Politieke duiding
In 2026 is een verwarring stichtend politiek debat uitgelokt over het gegeven dat de minerale disbalans van de bodem in natuurgebiedenin (de verzuring en vermesting) vooral het gevolg is van de deposities uit de afgelopen decennia, en de actuele deposities daar een relatief beperkte extra bijdrage in betekenen. Bedoeld wordt dat de meeste schade is ontstaan door stikstofdeposities in het verleden, en wij vooral met die erfenis zitten. Hierbij geldt dat het herstel van de minerale disbalans een kwestie van lange adem zal gaan zijn.
Met deze – in principe juiste – gegevens wordt in het debat door sommigen een omgekeerde conclusie uitgeprobeerd. In plaats van te concluderen dat daarom maatregelen geen uitsel dulden wordt het opgevat als een argument om de actuele stikstofdeposties te bagataliseren. Een variant op ‘de nieuwe extra vervuiling is slechts een klein percentage ten opzichte van de bestaande ernstige vervuiling’.
Het dalen tot omstreeks de KDW is een voorwaarde om aan kansrijk natuurherstel te kunnen werken. Natuurherstel zonder spoedig zicht op stikstofdeposities omstreeks de KDW maakt natuurherstel voor het onderdeel stikstof als dweilen met de kraan open. De KDW-lijst laat daarom geen ruimte voor relativeren. Naarmate de KDW langer en ernstiger wordt overschreden, wordt het natuurherstel problematischer. En op enig moment zal de natuurschade onomkeerbaar zijn, en moet het als verloren worden beschouwd. Bovendien geldt dat de KDW-lijst is gebaseerd op gezonde natuur met een gezonde minerale bodem. Voor ernstig aangetaste stikstofgevoelige natuur zal een lagere stikstofttolerantie moeten worden aangenomen.
Weliswaar is juist dat de stikstofschade voor een groot deel in het verleden is ontstaan, en het herstel van de minerale disbalans van de bodem een kwestie van lange adem is. Zolang de stikstofdepostiies nog substantieel boven de KDW liggen zijn deze gegevens in geen geval een argument om het reductiedoel te matigen.