Vergunningstelsel
Belangrijk reguleringsinstrument van het openbaar bestuur om activiteiten onder voorwaarden toe te laten. Veel toegepast bij schaarse ruimte, zoals bijvoorbeeld parkeerruimte in een stad of de ruimte voor nieuwe stikstofemissies bij stikstofoverbelaste natuur. Een vergunning wordt verleend op basis van een aanvraag. Door aan de vergunning voorschriften te verbinden kan de activiteit verder gereguleerd worden. Bijvoorbeeld door in geval van een bouwvergunning voor te schrijven dat de bouw moet worden uitgevoerd conform de aanvraag.
De vergunningplicht hoort in een wet te zijn vastgelegd. In de wet moet dan geregeld zijn welk openbaar bestuur bevoegd is om de vergunning te verlenen. Die instantie is doorgaans tevens verantwoordelijk voor het toezien op de handhaving.
Een alternatieve methode voor regulering van activiteiten is het stellen van algemene regels, al dan niet in combinatie met het verplicht indienen van een melding indien de activiteit wordt ondernomen. Een meldingsplicht geeft het openbaar bestuur zicht op waar en door wie de betrokken activiteit wordt ondernomen.
Het stellen van algemene regels heeft als risico dat niet voorafgaand aan de activiteit een beoordeling wordt gemaakt of daadwerkelijk wordt voldaan aan de betrokken regels, en is daarom enkel geschikt voor relatief kleine en overzichtelijke activiteiten met een beperkt risico. Daarom gelden algemene regels zonder vergunningplicht bijvoorbeeld voor de kleine detailhandel.
Het meldingenstelsel is een omstreden rmethode geworden omdat het ook is toegepast in ongeschikte situaties. Een bekend voorbeeld in de stikstofkwestie zijn de PAS-melders. Duizenden bedrijven zijn uitgebreid op basis van een melding, terwijl later moest worden vastgesteld dat een vergunningprocedure had moeten zijn doorlopen. Het gevolg is dat duizenden bedrijven illegaal bleken te zijn uitgebreid.